Kilisenin
MS 375-395 tarihleri arasında inşa edildiği
sanılmaktadır.
Anadolu'da
sıkça rastlanılan
Kapadokya
kiliseleri tarzında yapılmış, hatta Trabzon'da
Maşatlık
mevkiinde benzeri bir mağara kilisesi daha
vardır. Kilisenin ilk kuruluşu ile manastır
haline dönüşümü arasındaki bin yıllık dönem
hakkında fazla bir şey bilinmemektedir.
Karadeniz Rumları arasında anlatılan bir
efsaneye göre Atina'lı
Barnabas
ile
Sophronios
adlı iki keşiş aynı rüyayı görmüşler;
rüyalarında,
İsa’nın
öğrencilerinden Aziz
Luka’ın
yaptığı üç Panagia ikonundan,
Meryemin
bebek İsa’yı kollarında tuttuğu ikonun bulunduğu
yer olarak Sümela'nın yerini görmüşler. Bunun
üzerine birbirlerinden habersiz olarak deniz
yoluyla Trabzon'a gelmiş, orada karşılaşıp
gördükleri rüyaları birbirlerine anlatmış ve ilk
kilisenin temelini atmışlardır. Bununla birlikte
manastırdaki
fresklerde
sıkça yer alıp, özel bir önem verilen
Trabzon İmparatoru
III. Alexios’un
(1349-1390) manastırın gerçek kurucusu olduğu
sanılmaktadır.
[2]
14. yüzyılda Türkmen akınlarına maruz kalan kentin savunmasında ileri karakol görevi üstlenen manastırın statüsünde Osmanlı fethinden sonra bir değişiklik olmamıştır. Yavuz Sultan Selim'in Trabzon’da ki şehzadeliği sırasında iki büyük şamdan buraya hediye ettiği, Fatih Sultan Mehmed, II. Bayezid, I. Selim, II. Selim, III. Murad, İbrahim, IV. Mehmed, II. Süleyman ve III. Ahmed'in de manastırla ilgili birer fermanları bulunmaktadır. Osmanlı döneminde manastıra sağlanan imtiyazlar, Trabzon ve Gümüşhane bölgesinin İslamlaşması sırasında özellikle Maçka ve kuzey Gümüşhane'de Hristiyan ve gizli Hristiyan köyleri ile çevrili bir alan yaratmıştır.[3]
18 Nisan 1916’dan 24 Şubat 1918’e kadar süren Rus işgali sırasında Maçka civarındaki diğer manastırlar gibi bağımsız bir Pontus devleti kurmak isteyen Rum milislerin karargahı olmuş, nüfus mübadelesi ile bölgedeki Hristiyanların Yunanistan'a gönderilmesinin ardından önemini yitirerek T.C. Kültür Bakanlığı tarafından yakın zamanda onarılana dek kaderine terkedilmiştir. [4]
Yunanistan'a mübadele ile göçen Karadenizli
Rumlar
Veria
kentinde Sümela adını verdikleri yeni bir kilise
inşa etmişlerdir. Her yıl Ağustos ayında tıpkı
geçmişte Trabzon Sümela'da yaptıkları gibi yeni
manastırın çevresinde geniş katılımlı şenlikler
düzenlemektedirler.
